Trung thứ

忠恕

Trung: Lòng thành thật ngay thẳng, hết lòng mình. Thứ: suy lòng mình ra lòng người, tức là có lòng vị tha.

Trung thứ chính là cái đạo Nhân Nghĩa của Nho giáo.

■ Đức Khổng Tử muốn truyền Tâm pháp đạo Nho cho môn đệ đắc ý nhứt của Ngài là Nhan Hồi, nhưng chẳng may Nhan Hồi mất sớm, sau đó, Đức Khổng Tử chọn Tăng Sâm.

Đức Khổng Tử gọi Tăng Sâm vào thư phòng nói:

- Sâm hồ! Ngô đạo nhứt dĩ quán chi.

Tăng Sâm tức Tăng Tử đã thọ lãnh Tâm pháp đắc ý, nên "Dạ" một tiếng rồi lui ra ngoài.

Các đệ tử khác thấy Tăng Tử đắc ý liền xúm lại hỏi.

Tăng Tử nghĩ thầm rằng: Lý đạo Nhứt dĩ quán chi cao xa quá, nếu nói thật cho các bạn đồng môn nghe, sợ họ không hiểu nổi mà sanh ra hoang mang không tốt, nên Tăng Tử nảy ra ý hay, nói trớ đi rằng:

- Phu tử chi đạo "Trung thứ" nhi dĩ hỹ. (Cái đạo của Đức Phu tử chỉ là Trung thứ mà thôi).

■ Trong sách Luận Ngữ cũng có đoạn chép rằng:

Tử Cống hỏi Đức Khổng Tử có câu gì làm phương châm thực hành suốt đời không? Đức Khổng Tử đáp:

- Kỳ Thứ hồ, kỷ sở bất dục vật thi ư nhân.

Nghĩa là: Ấy là cầu Thứ chăng, cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người.

■ Sách Đại Học cũng có viết rằng:

Sở ố ư thượng, vô dĩ sử hạ; Sở ố ư hạ, vô dĩ sự thượng.
Sở ố ư tiền, vô dĩ tiên hậu; Sở ố ư hậu, vô dĩ tùng tiền.
Sở ố ư hữu, vô dĩ giao ư tả; Sở ố ư tả, vô dĩ giao ư hữu.
Thử chi vị hiệt củ chi đạo.

Nghĩa là:

Cái gì mình ghét ở người trên thì đừng lấy để khiến kẻ dưới.
Cái gì mình ghét ở kẻ dưới thì đừng lấy để phụng sự người trên.
Cái gì mình ghét ở đàng trước thì đừng đem ra cho đàng sau,
Cái gì mình ghét ở đàng sau thì đừng đem ra cho đàng trước.
Cái gì ghét ở bên trái thì không lấy giao cho bên phải,
Cái gì ghét ở bên phải thì không lấy giao cho bên trái.
Đó mới gọi là phép thước tấc.

Như vậy, chữ Thứ của Nho giáo có nghĩa là: Suy cái nọ ra cái kia, suy từ mình ra tới người. Do đó, Thứ là Nhân vậy.

Trong sách Trung Dung, có viết rằng:

"Trung Thứ vi đạo bất viễn, thi chư kỷ nhi bất nguyện, diệc vật thi ư nhân." Nghĩa là: Trung và Thứ cách Đạo không xa, hễ cái gì làm cho mình mà mình không muốn thì đừng làm cho người.

Cho nên, người Trung Thứ là người lấy lòng mình đo lòng người, không khi nào thấy không giống. Vậy thì biết Đạo không xa người.

Điều mình không muốn thì không đem làm cho người, ấy cũng là không làm cho Đạo xa người. Hết lòng mình mà suy ra lòng người, như thế cũng là gần với Đạo rồi vậy.

Vậy, Trung Thứ là Nhân, thi hành cái đạo Trung Thứ là thi hành cái đạo Nhân vậy. Và sự thi hành ấy khiến ta phải nhận lấy trách nhiệm và bổn phận đối với xã hội, tức là Nghĩa.

Cho nên, Trung Thứ trở thành là chỗ bắt đầu và cũng là chỗ dừng lại trong đời sống đạo đức của con người.

Tóm tắt, đạo Trung Thứ là đạo Nhân Nghĩa.